شركت ملي نفت ايران با دارا بودن مجتمع هاي بزرگ صنعتي در بخش توليد نفت و گاز، از قابليت بسيار خوبي براي استفاده از مكانيزم توسعه پاك (CDM: Clean Development Mechanism) در طرح ها و پروژه هاي خود برخوردار است. پروژه هايي نظير جمع آوري گازهاي همراه نفت در مناطق مختلف عملياتي و بهينه سازي مصرف انرژي و سوخت در صنايع تحت پوشش از مهمترين اين طرح ها هستند كه با بكارگيري مكانيزم توسعه پاك (CDM) در آنها ضمن ايجاد درآمدهاي جديد و اقتصادي كردن اين طرحها، امكان تامين مالي اين پروژه ها را از مبادي بين المللي تسهيل خواهد كرد.

با عنايت به اينكه ٣ درصد از درآمد حاصل از فروش
(CERs Certified Emission Reduction) به توسعه اقتصادي و بهبود زيست محيطي در محل پروژه اختصاص مي يابد كه مي بايد تحت نظارت مرجع صلاحيدار ملي
(DNA: Designated National Authority)، استانداري و سازمان حفاظت محيط زيست هزينه شود. لذا، اگر از ساز و كار مكانيزم توسعه پاك به خوبي استفاده شود، مي توان فرصت هاي قابل توجهي براي پشتيباني از اولويت هاي توسعه اي كشورمان در زمينه طرح هاي توسعه اي، طرح هاي زيست محيطي محلي و بخشي و استراتژي هاي توسعه اجتماعي فراهم آورد.

توجه به اين نكته كه ايران بعد از نيجريه و عراق بزرگترين ارسال كننده گازهاي همراه نفت به مشعل در بين كشورهاي اوپك است، اهميت موضوع را آشكارتر مي كند. در اغلب كشورهاي توليد كننده نفت و گاز، به دليل نبود تكنولوژي هاي پيشرفته و هزينه هاي بالاي مهار و استفاده بهينه از گازهاي همراه نفت، اين گازها سوزانده مي شوند كه علاوه بر از دست دادن منابع ارزشمند گاز، با انتشار گازهاي گلخانه اي، به محيط زيست نيز آسيب جدي وارد مي آورند. با توجه به اينكه هدف "كاهش گازهاي گلخانه اي" از جمله اهداف پيش روي همه كشورهاست، مكانيزم توسعه پاك با افزايش توجيه اقتصادي پروژه هاي جمع آوري گازهاي همراه نفت، مي تواند راهكار مناسبي در جهت دستيابي به اين هدف محسوب گردد.

در اين راستا شركت ملي نفت ايران از سال ١٣٨٥ برنامه هايي را براي استفاده از مكانيزم توسعه پاك پيگيري نموده و تلاش مي نمايد تا با همكاري شركت هاي معتبر بين المللي از فرصت موجود حداكثر استفاده را بنمايد. بنابراين شرايط مناسب براي همكاري هاي دو يا چند جانبه در اين زمينه مهيا مي باشد و از كليه فعالان اين عرصه بويژه فعالان بخش خصوصي دعوت مي شود تا در اين گونه طرح ها مشاركت نمايند.


از سال١٣٨٢ تعدادي از شركت ها و گروه هاي خارجي نظيرStatoil، Econ NOC(Nippon Oil Company) ،Joe(Japan Oil Eng)، Sumitomo،... همواره به دنبال استفاده از فرصت هاي مكانيزم توسعه پاك(CDM) در شركت ملي نفت ايران بوده اند و با اعزام گروه هاي كارشناسي مختلف سعي در جلب نظر مسئولين براي همكاري در اين زمينه را داشته اند. عمده ترين فعاليت انجام شده در سال هاي گذشته، در تيرماه ١٣٨٤ از سوي شركت نروژي Statoil و با همكاري بانك جهاني و شركت مهندسي و توسعه نفت(متن) صورت گرفته است.

از ميان ١٥ پروژه، ٥ پروژه به عنوان گزينه هاي برتر انتخاب و كاربرگ هاي سناريوي اوليه PIN(Project Idea Note) براي آنها تكميل گرديد. به دليل عدم عضويت جمهوري اسلامي ايران در پروتكل كيوتو در آن زمان و نظر به اينكه ثبت اين پروژه ها در دفتر هيئت اجرايي سازمان ملل متحد نيازمند تعيين و معرفي مرجع صلاحيتدار ملي (DNA: Designated National Authority) از سوي ايران و ارائه مشخصات و جزئيات كاملي از پروژه ها مطابق كاربرگ استاندارد(PDD: Project Design Document) بود، ادامه كار منوط به كسب مجوزهاي لازم از شركت ملي نفت ايران و تعيين مرجع صلاحيتدار ملي شد.

در سال ١٣٨٥ پس از تاييد الحاق جمهوري اسلامي ايران به پروتكل كيوتو توسط شوراي محترم نگهبان و تعيين مرجع صلاحيتدار ملي(DNA)، مديريت برنامه ريزي تلفيقي شركت ملي نفت ايران با ارائه گزارشي به هيئت مديره محترم شركت ملي نفت ايران ضمن معرفي و تبيين اين مطلب، پيشنهاد نمود كه كميته كاري تحت عنوان كميته مكانيزم توسعه پاك(CDM) متشكل از نمايندگان شركت هاي تابعه با راهبري مديريت برنامه ريزي تلفيقي تشكيل و ساز و كار لازم براي بهره گيري از آنرا در سطح شركت ملي نفت ايران و شركت هاي تابعه پيش بيني و ارائه نمايد.

پس از اخذ مصوبه هيئت مديره محترم شركت ملي نفت ايران، مديريت برنامه ريزي تلفيقي/معاونت نظارت بر مصرف انرژي و ارزشيابي طرح ها به عنوان متولي مكانيزم توسعه پاك در شركت ملي نفت ايران معرفي شد.



  • فرهنگ سازي و برگزاري اولين همايش شناسايي استفاده از فرصت هاي مكانيزم توسعه پاك در شركت ملي نفت ايران (بهمن ١٣٨٦).
  • عقد قرارداد در چارچوب مكانيزم توسعه پاك در طرح ارسال زود هنگام گاز سروش و نوروز به خارگ (١٣٨٧) و ثبت اولين پروژه CDM جمهوري اسلامي ايران در سازمان ملل.
  • برگزاري مناقصه براي عقد قرارداد در چهارچوب مكانيزم توسعه پاك در طرح هاي آماك و جمع آوري گازهاي همراه سيري (١٣٨٨-١٣٨٧).
  • مبادله تفاهم نامه با شركت نروژي Carbon Limits AS(CL)(١٣٨٨-١٣٨٧).
  • برگزاري مناقصه براي عقد قرارداد در چهارچوب مكانيزم توسعه پاك در طرح هاي جمع آوري گازهاي همراه نفت شهر و هنگام (١٣٨٨).
  • عقد قرار داد با پژوهشگاه صنعت نفت براي پتانسيل سنجي مكانيزم توسعه پاك در شركت بهره برداري مارون(١٣٨٨-١٣٨٧).
  • تهيه چارچوب قرارداد مورد قبول شركت ملي نفت ايران براي عقد قرارداد مكانيزم هاي توسعه پاك.




در شكل (١) موازنه انرژي بين زمين و فضا نشان داده شده است. همانگونه كه مشاهده مي‌شود تابش هاي خورشيدي پس از عبور از فضا به جو زمين رسيده و قسمت اعظم آنها توسط زمين جذب مي‌شوند. جذب اين انرژي توسط زمين، باعث گرم شدن كرة زمين خواهد شد كه اين به نوبة خود باعث تابش امواجي از طرف زمين به فضا مي‌شود. طبق قوانين فيزيكي، طول موج تابش هاي توليد شده از زمين با پرتوهاي رسيده به سطح زمين متفاوت است. اين بدان معناست كه مثلاً اگر زمين تابش هاي مرئي را دريافت مي‌كند، هنگام تابشِ خود پرتوهاي گوناگوني توليد مي‌كند كه طول موج آنها با طول موج پرتوهاي مرئي متفاوت است.


شكل ١- موازنة انرژي بين زمين و فضا و اثر گازهای گلخانه ای

[بررسي و شناسايي پتانسيل پروژه هاي CDM در شركت بهره برداري مارون - گزارش فاز اول پژوهشگاه صنعت نفت]


مشاهده شده است كه زمين پس از گرم شدن، تابش هاي فروسرخ از خود منتشر مي‌كند. قسمتي از اين تابش هاي فرو‌سرخ از جو عبور كرده و قسمتي ديگر توسط گازهاي گلخانه‌اي موجود در جو جذب شده و مجدداً توسط همين گازها به سطح زمين بازتابيده مي‌شود( شكل ٢). در حقيقت گازهاي گلخانه‌اي كه نسبت به نور مرئي شفاف بودند با تغيير طول موج پرتوها، به‌صورت نيمه شفاف عمل كرده و تمام تابش هاي فروسرخ بازتابيده از سطح زمين را از خود عبور نداده و مجدداً مقداري از آنها را به زمين برمي‌گردانند. گازهاي گلخانه‌اي كه در اين پديده دخالت مي‌كنند عبارتند از:

  • بخار آب (H2O)
  • دي‌اكسيد‌كربن (CO2)
  • اكسيد ‌نيتروس(N2O)
  • متان (CH4)
  • ازن‌جو پايين (O٣)
  • كلروفلوئوروكربن ها (CFCs)
  • هيدروفلوئوروكربن ها (HFCs) پِرفلوئوروكربن ها و (PFCs)
  • سولفور هگزا فلورايد (SF6)

در اين ميان بخار آب و دي‌اكسيدكربن، در مجموع، ‌٩٠ درصد سهم اثر گلخانه‌اي را به خود اختصاص مي‌دهند كه بخار آب بيشترين سهم را داراست. شكل (٢) سهم گازهاي مختلف را در ايجاد اثر گلخانه‌اي نشان مي‌دهد. لازم به ذكر است كه معمولاً‌ در اين موارد بخار آب را جداگانه محاسبه مي‌كنند، چرا كه اولاً‌ مقدار آن نسبت به ساير گازهاي گلخانه‌اي بسيار زيادتر بوده و ثانياً رطوبت نواحي مختلف بسته به شرايط مختلف دمايي، آب و هوايي و پوشش ابري متفاوت مي‌باشد.

از طرفي، بنابر پروتكل مونترال از سال١٩٨٧ به بعد، هيدرو فلوئوروكربن ها و پِرفلوئوروكربن ها به عنوان جايگزين گازهاي مخرب لاية ازن مورد استفاده قرار گرفته‌اند و قبل از آن مصرف آنها در دنيا ناچيز بوده است، لذا در شكل (٣) غلظت اين گازها در نظر گرفته‌ نشده ‌‌است. سولفور هگزا فلورايد نيز بدليل کم بودن مقدار انتشار آن در مقايسه با ساير گازها، در اين شکل ديده نمی شود.

در مجموع، گازهاي گلخانه‌اي باعث باقي ماندن كسري از انرژي خورشيدي رسيده به زمين در داخل جو مي‌شوند. اين تبادل و نقل و انتقال انرژي باعث ثابت ماندن دماي زمين درحد مناسبي مي‌شود به طوري كه اگر اثر گلخانه‌اي در جو زمين وجود نداشت، دماي كرة زمين به‌طور متوسط حدوداً ٥.١٥ درجة سانتيگراد نسبت به حال كمتر مي‌شد. چنين كاهش دمايي باعث آن مي‌شود كه زمين غير قابل سكونت باشد (عصر يخبندان). از طرف ديگر چنانچه موجودي گازهاي گلخانه‌اي نيز به هر نحوي در داخل جو زيادتر از حد متعارف شود، موازنة انرژي زمين به هم خورده و باعث باقي ماندن انرژي بيشتري در داخل جو زمين مي‌شود که اين امر گرم‌شدن زمين را به دنبال دارد.

قدرت جذب امواج فروسرخ توسط هر يك از اين گازها با هم متفاوت است. در نتيجه ميزان تاثير آنها در پديده گلخانه اي متفاوت خواهد بود. اين قدرت جذب امواج فروسرخ را با پارامتري به نام پتانسيل گرمايش جهاني(GWP: Global Warming Potential) نشان مي دهند. مقدار اين پارامتر براي دي اكسيد كربن برابر واحد مي باشد.


شكل ٢- سهم گازهاي مختلف گلخانه‌اي در جو زمين بر حسب درصد

[http://www.koshland-science-museum.org]

GWP ساير گازها، نسبت به دي اكسيد كربن سنجيده مي شود. به عنوان مثال، با توجه به اينكه GWP متان برابر ٢١ مي باشد، يك تن متان اثري معادل ٢١ تن CO2 در پديده گرمايش زمين خواهد داشت. براي سادگي، ميزان انتشار گازهاي گلخانه اي با توجه به GWP آنها به معادل CO2 تبديل شده و گزارش مي گردد. جدول (١) مقدار GWP را براي انواع گازهاي گلخانه اي نشان مي دهد.


جدول ١- پتانسيل گرمايش جهانی (GWP) گازهای گلخانه ای

[بررسي و شناسايي پتانسيل پروژه هاي CDM در شركت بهره برداري مارون- گزارش فاز اول . پژوهشگاه صنعت نفت]



از حدود سال١٧٥٠ ميلادي (عصر پيش صنعتي) تا كنون افزايش غلظت گازهاي گلخانه اي منجر به نيروي تابشي مثبت اقليم شده كه اين امر، سبب گرم شدن زمين و بروز ساير تغييرات در اقليم مي‌گردد.

از ميان گازهاي گلخانه اي، غلظتهاي اتمسفري دي اكسيد كربن(CO2)، متان(CH4)، اكسيد نيتروژن(N2O) به نحو قابل ملاحظه اي تغيير يافته است. به ترتيب حدود١٧%،۲٦% و٣,۸% افزايش از خود نشان مي دهند(نسبت به مقادير سال١٩۸٠).


شكل شماره٣- افزايش غلظتCO2در بين سالهاي١٩۵۸ تا نوامبر ۲٠١٣ را نشان مي دهد

[http://co2now.org]


نيروي تابشي مستقيم گازهاي گلخانه اي با طول عمر زياد ناشي از غلظت CO2، CH4 و N2O مرتبط مي‌باشد. از آنجائيكه بسياري از گازهاي گلخانه‌اي مدت طولاني در اتمسفر باقي مي‌مانند (زمان ماندCO2 و N2O دهه ها تا قرنها مي‌باشد)، بنابراين گازهاي مذكور در دراز مدت بر نيروي تابشي مستقيم اثر خواهند ‌گذاشت. اين تركيب ها سبب از دست رفتن ازن استراتوسفري كه مولد يك نيروي تابشي منفي است، نيز مي‌شود. در حال حاضر، برخي از گازهاي گلخانه اي با طول عمر زياد نظير تركيب هاي هيدروفلوروكربن‌هاي (HCFC) جانشين فريون‌ها (CFC)، تركيبات پرفلوروكربن‌ها (PFC) و سولفورهگزافلوريد (SF6) تا حدودي در تغيير نيروي تابشي سهيم هستند.

چنانچه نشر دي اكسيد كربن در محدوده نزديك به مقدار سال ١٩٩٤ باقي بماند، اين امر سبب خواهد ‌شد كه در پايان قرن ٢١، غلظت اتمسفري CO2 كه حداقل براي دو قرن ثابت مانده بود به حدود ppmv ٥٠٠ (يعني دو برابر غلظت آن در عصر پيش صنعتي كه معادل ppmv ٢٨٠ بود) برسد.



بررسي انتشار گازهاي گلخانه اي نشان مي دهد که روند انتشار اين گازها (نه ميزان مطلق آن) در كشورهاي صنعتي توسعه يافته از سال١٩٩٠ تا ٢٠٠٠ كاهش يافته است در حاليكه پيش‌بيني شده ميزان مطلق انتشار تا سال٢٠٢٠ افزايشي در حدود ٢٠% داشته باشد.

جدول شماره (۲) سهم بيست كشور اول در انتشار جهاني گازCO2 در سال۲٠١١ را نشان مي دهد. عوامل مختلفي نظير وضعيت ملي، سطح رشد اقتصادي و روند رشد جمعيت، هريك نقش موثري در انتشار گازهاي گلخانه اي بر عهده دارند. چنانكه از جدول مذكور پيداست، چين با ۲٦,٧% بزرگترين منتشر كننده گازهاي گلخانه اي در جهان است و آمريكا با١٦,۸% دومين، ژاپن با٣,٦% پنجمين و آلمان با۲,٣%رتبه ششم در انتشار دي اكسيد كربن دنيا را عهده دار است. در همان سال ايران با سهم ١,٩ درصدي، رتبه هفتم جهان را در انتشار گاز دي اكسيد كربن دارا بوده است ( اين آمار بدون احتساب ميزان انتشار در كشورهاي عضو اتحاديه اروپا است).

از طرف ديگر بررسي انتشار سرانه دي اکسيد کربن نشان مي دهد که کشورهاي نفتي حوزه خليج فارس بدليل وابستگي شديد اقتصادشان به نفت و جمعيت کمشان از سرانه انتشار بالايي برخوردار هستند بطوريکه در سال ٢٠٠٧ قطر با سرانه انتشار ٥٨,٠١ تن در سال رتبه اول را در دنيا داراست. ايران با سرانه انتشار ٥٦,٦ تن در بين کشورهاي جهان، رتبه هفتاد را داراست.

در ايران نيز روند انتشار گاز دي اكسيد كربن بر اساس سرانه هر فرد حاكي از رشد شتابزده مصرف انرژي از دهه ٩٠ ميلادي به بعد مي باشد (شكل ٥) .
مطالعات انجام شده نشان مي دهد كه سهم بخش انرژي در ايران از نظر انتشار گازهاي گلخانه اي در مقايسه با ساير بخشها بسيار چشم گير است (شكل ٦).

شكل ٤ – روند رشد انتشار دي اكسيد كربن در ايران[EIA,2009]

شكل ٥ – سهم بخشهاي مختلف در انتشار گاز در ايران[گزار ش وضعيت ملي تغيير اقليم. دفتر ملي تغيير آب و هوا-٢٠٠٣]

امروزه اقدامات بشر جو زمين را به كلي تغيير داده است. ميزان تخريب جو زمين بگونه اي است كه باور آن را با توجه به ابعاد زمين دشوار مي سازد. ليكن، افزايش جمعيت و توسعه فناوري كه فزوني تقاضا براي انرژي را در پي داشته است، تحت تاثير سهم غالب حامل هاي انرژي فسيلي، از مهمترين عوامل ايجاد اين شرايط به شمار مي رود. چنانچه همين روند در افزايش ميزان تقاضا و مصرف انرژي ادامه‌ يابد، در چند دهة آينده" تغييرات اقليمي "شديدي (به‌صورت گرمايش جهاني) به وقوع خواهد پيوست.
عوامل مختلفي پديده "تغيير اقليم" را تسريع مي كند كه اهم آنها عبارتند از:‌‍

  • توليد هواويزه‌‌ها (آيروسولها)
  • تغيير در ضريب انعكاس زمين
  • آلودگي حرارتي
  • انتشار روز افزون گازهاي گلخانه‌اي

مدل هاي اقليمي پيش‌بيني مي‌كنند كه تا سال٢١٠٠ دماي كره زمين ١ تا ٣,٥ درجه سانتيگراد افزايش مي يابد. اين پيش‌بيني بيان‌كننده اين مطلب است كه تغييرات اقليم در طول قرن حاضر و قرن آتي بيشتر از تغييرات آن در طول ١٠٠٠٠ سال گذشته خواهد بود.

تغييرات اقليم و آسيب هاي ناشي از آنها به دو دسته اصلي تقسيم مي شوند:

  • دسته اول آسيب هاي مستقيم هستند كه به واسطه عواملي نظير افزايش دما، افزايش سطح آب درياها و خشكسالي حاصل مي شوند و موجب مهاجرت ساكنين نواحي آسيب پذير و تخريب منابع درآمدي آنها، دشواري دسترسي به بهداشت و آب آشاميدني سالم و آسيب هاي اقتصادي مي شوند.
  • دسته دوم آسيب هاي اقتصادي ناشي از سياست هاي كاهش انتشار و نيز اقدامات مقابله اي است كه از طرف كشورهاي توسعه يافته بر اقتصاد كشورهاي كمتر توسعه يافته تحميل مي شوند. بديهي است، آسيب هاي اقتصادي ناشي از سياست هاي كاهش انتشار در كشورهاي مختلف، بسته به ساختار فني و اقتصادي آنها، انعطاف پذيري، تنوع اقتصادي و ميزان هزينه مورد نياز جهت كاهش انتشار بسيار متفاوت مي باشد.

تغيير اقليم و آسيب هاي ناشي از آن، يكي از مسائل مهم جهاني در سال هاي اخير بوده است بگونه اي كه ايجاد يك اجماع جهاني براي كاهش اثرات سوء ناشي از آن ضروري مي باشد. بدين منظور بايستي شاخص هاي مناسبي براي اندازه گيري آسيب پذيري در سطوح مختلف جهاني،‌ منطقه اي و محلي معرفي شود تا ميزان آسيب پذيري مناطق و كشورهاي مختلف را در قبال پديده تغيير آب و هوا رتبه بندي نمايد. برنامه محيط زيست سازمان ملل متحد (UNEP) ساختار سلسله مراتبي را براي تحليل و رتبه بندي آسيب پذيري ارائه نموده است که در آن شاخص هاي آسيب پذيري ناشي از تغيير اقليم، بر اساس نوع و مقياس برنامه ريزي و هدف گذاري ‌در سه سطح جهاني، منطقه اي و محلي تقسيم بندي شده است. لذا برنامه ريزي ها و همكاري هاي مرتبط با موضوع نيز بايد به تبعيت از آن در سه سطح مختلف جهاني، منطقه اي و محلي صورت گيرد.

بررسي آسيب‌هاي اقتصادي ناشي از تغيير اقليم و تخمين آنها هنوز در مراحل ابتدايي قرار دارد، چراكه عوامل زيادي در تخمين آسيب‌هاي اقتصادي در زيربخش‌هاي مختلف كه متأثر از پديده تغيير اقليم هستند وجود دارد كه برآورد اين عوامل به ويژه در كشورهاي در حال توسعه بسيار دشوار مي‌باشد. بر اساس مطالعات IPCC(International Panel on Climate Change) آسيب‌هاي اقتصادي ناشي از افزايش Co5/٢ متوسط دماي كره زمين (متوسط افزايش دماي كره زمين در اثر دو برابر شدن غلظت گازهاي گلخانه‌اي در جو زمين نسبت به سطح كنوني) سبب كاهش ساليانه ١ تا ٥.١ درصد توليد ناخالص داخلي كشورهاي توسعه ‌يافته و ٢ تا ٩ درصد در توليد ناخالص داخلي كشورهاي در حال توسعه مي‌گردد.

تغییرات آب و هوایی بیش از همه، کشورهای فقیر و به همين ترتيب همه كشورهاي جهان را در درجات متفاوتي متاثر خواهد نمود. تا سال ٢٠٢٠ هفتاد و پنج تا ٢٥٠ میلیون نفر در آفریقا دچار کمبود آب خواهند شد و ساکنان شهرهای بزرگ آسیا در معرض بیشترین خطر سیلاب‌های رودخانه‌ای و ساحلی قرار خواهند گرفت. در اروپا نابودی گسترده گونه‌های حیاتی دور از انتظار نخواهد بود و آمریکای شمالی گرمای شديدتر، طولانی‌تر و رقابت بیشتر برای دستيابي به آب را تجربه خواهد نمود. توفان‌های گرمسیری شدیدتر و فراوان‌تر خواهند شد. امواج گرما و باران‌های سنگین برخی از نواحی را دربرخواهد گرفت و خطر آتش‌سوزی‌های خودبخودی و گسترش بیماری‌ها افزایش خواهد یافت. در نقاط دیگر خشکسالی مزارع را نابود و کیفیت منابع آب را كاهش خواهد داد. بالا آمدن سطح آب دریاها سبب افزايش طغیان‌های ساحلی و شور شدن آب‌های شیرین مي شود كه اين امر تهدیدي براي شهرهای ساحلی محسوب مي شود.

پایدار کردن میزان خروجی دی‌اکسید کربن، رشد سالانه اقتصاد جهانی را تا سال ٢٠٥٠ تا کمتر از ٠,١٢ درصد كاهش خواهد داد و هر چه این عمل به تاخیر افتد، هزینه‌ آن و تاثير آن بر رشد اقتصاد جهاني بيشتر خواهد شد.



پيدايش و گسترش نظريه تغيير اقليم، ابتدا در محافل علمي و با هدف افزايش دانسته‌ها در مورد جو و پديده گلخانه‌اي آغاز شد. اندازه‌گيري‌هاي دقيق در نقاط دور افتاده زمين مانند "مونالوآ" در هاوايي نشان داد كه غلظت دي‌اكسيدكربن يعني تراكم مهمترين گاز گلخانه‌اي در حال افزايش است. در دهه‌هاي ١٩٧٠ و ١٩٨٠، دانشمندان توانستند مدل‌هاي كامپيوتري كامل تري از اتمسفر بسازند كه هر چند هنوز مورد ترديد است، اما اعتماد عمومي نسبت به گرم شدن زمين و پيامدهاي آن را بالا برده ‌است. آكادمي علوم آمريكا در سال ١٩٧٩ پس از بازنگري اين مدل‌ها اعلام كرد كه در صورت افزايش غلظت دي‌اكسيدكربن در جو، ترديدي نيست كه اقليم جهان دچار دگرگوني خواهد شد و اين دگرگوني نبايد به هيچ وجه دست كم گرفته شود. در اولين كنفرانس جهاني اقليم در سال ١٩٧٩، تغيير آب و هوا به عنوان يك مشكل جدي مطرح شد.

كشف حفره ازن و نسبت دادن آن به انتشار كلروفلوروكربن‌ها به وضوح نشان داد كه فعاليت‌هاي انسان مي‌تواند بر جو و محيط زيست زمين اثرات عميق و نامطلوبي بر جا گذارد. بدين ترتيب توجه عمومي بيش از پيش به محيط زيست و به ويژه جو اين سياره جلب شد.

موج گرما در آمريكاي شمالي و خشكسالي تابستان ١٩٨٨ در اين قاره، نظريه‌هاي مربوط به گرمايش گلخانه‌اي را به ويژه در آمريكا و كانادا بر سر زبانها انداخت. در نتيجه در كنفرانسي كه در ژوئن سال ١٩٨٨ توسط دولت كانادا در شهر تورنتو برگزار شد، شركت كنندگان خواستار كاهش ٢٠ درصدي انتشار دي‌اكسيدكربن تا سال ٢٠٠٥ ميلادي، تشكيل كنوانسيوني فراگير در ارتباط با حفاظت از جو و ايجاد صندوق بين المللي ويژه‌اي براي تأمين بخشي از اعتبارات مورد نياز از راه دريافت ماليات بر مصرف سوخت‌هاي فسيلي شدند.

در اواخر دهه ٨٠ و اوايل دهه ٩٠ كنفرانس هاي متعددي با حضور كارشناسان و مسئولين كشورها برگزار شد. به دنبال برگزاري كنفرانس هاي مزبور و افزايش شواهد علمي مبني بر تغيير اقليم، توجه بين المللي بر اتخاذ يك اقدام جدي براي برون رفت از معضل كنوني جلب شد.

سال ١٩٨٨ نقطه عطفي در روند پيدايش رژيم تغيير اقليم بود. تا آن زمان موضوع تغيير اقليم بطور عمده از سوي فعالان غيردولتي و دانشمندان جهان مطرح و اداره مي‌شد، اما در اين سال موضوع به صورت يك مقوله بين دولتها در آمد.

دومين كنفرانس جهاني اقليم با تأكيد بر لزوم ايجاد يك چارچوب حقوقي براي پديده تغيير آب و هوا در سال ١٩٩٠ تشكيل شد. اين كنفرانس مهم توسط WMO،UNEP و ساير سازمان هاي بين المللي برگزار شد و مذاكرات و بحث وزراي ١٣٧ كشور جهان به همراه اتحاديه اروپا را برجسته ساخت. اعلاميه نهايي كه پس از مذاكرات فراوان تهيه شد، هيچگونه هدف بين المللي مشخصي را براي كاهش ميزان انتشارات در بر نداشت. هر چند كه اين اعلاميه از تعدادي از اصولي كه بعدها در كنوانسيون تغيير اقليم مطرح شد، حمايت مي‌كرد. اين اصول در باره تغيير آب و هوا به عنوان ً موضوع اصلي بشريت ً لزوم رعايت حقوق مساوي، وظايف مشترك ولي متفاوت كشورها در سطوح مختلف توسعه پايدار و اصول حفاظت مي‌باشند.

مجمع عمومي سازمان ملل آغاز مذاكرات مربوط به معاهده را در دسامبر سال ١٩٩٠ اعلام كرد. كميته مذاكرات بين الدول كنوانسيون تغيير آب و هوا (FCCC / Intergovernmental Negotiating Committee:INC) از فوريه ١٩٩١ تا مه ١٩٩٢، ٥ جلسه برگزار كرد. اين كميته موظف بود تا ژوئن ١٩٩٢، يعني زمان برگزاري اجلاس جهاني ريو نتيجه مذاكرات را اعلام نمايد. به اين ترتيب، مذاكره كنندگان از ١٥٠ كشور طي ١٥ ماه ،در ٩ مه ١٩٩٢،كنوانسيون را در نيويورك نهايي كردند.

كنوانسيون تغيير آب و هوا در سال ١٩٩٢ در ريودوژانيرو توسط ١٥٤ كشور (به همراه اتحاديه اروپا) امضاء شد. اجلاس جهاني ريو،٢٠ سال پس از اجلاس استكهلم (١٩٧٢) كه لزوم ايجاد يك خط مشي زيست محيطي همزمان در كشورها را مطرح كرد، بزرگترين گردهمايي سران كشورها در زمينه حفظ محيط‌زيست و توسعه پايدار بشمار مي‌آيد. دستور كار ٢١، اعلاميه ريو، كنوانسيون تنوع زيستي و اصول جنگل از ديگر دستاوردهاي اين اجلاس بودند.

چنانکه پيشتر ذکر شد کنوانسيون تغيير آب و هوا در سال ١٩٩٢ در اجلاس ريو با هدف تثبيت غلظت گازهاي گلخانه اي ناشي از فعاليت هاي صنعتي در سطحي که از آسيب هاي ناشي از تغييرات اقليمي بر زندگي انسان و حيات روي زمين بکاهد، تدوين گشته و از سال ١٩٩٤ اجرايي گرديد. اهم اهداف کنوانسيون و فعاليت هاي مرتبط با آن به قرار زير است:

  • تثبيت غلظت گازهاي گلخانه اي در جو در سطحي كه از اثرات خطرناك فعاليت هاي بشر بر سيستم اقليم جلوگيري نمايد.
  • ارائه گزارش دوره اي وضعيت ملي تغيير آب و هوا به كنوانسيون, توسط كليه كشورهاي عضو.
  • تهيه ميزان انتشار گازهاي گلخانه اي و جذب توسط چاهكها بصورت دوره اي.
  • تنظيم و اجراي برنامه هاي كاهش انتشار گازهاي گلخانه اي.
  • همكاري و توسعه روشهاي انتقال تكنولوژي براي كاهش انتشار در بخشهاي مختلف انرژي، حمل و نقل، صنعت، كشاورزي، جنگل و زايدات جامد و مايع.
  • همكاري منطقه اي و بين المللي درتهيه روشهاي تطبيق با پديده تغيير آب و هوا.
  • در نظر گرفتن موضوع تغيير آب و هوا در سياست ها و برنامه ريزي هاي توسعه.

کنوانسيون تغيير آب و هوا هدف مشترک ولي تعهدات متفاوتي را براي کشورهاي مختلف در نظر گرفته است. ماده ٤ کنوانسيون که مربوط به تعهدات است بيان مي دارد که کليه متعاهدين به کنوانسيون داراي هدف مشترک با مسئوليت هاي متمايز هستند. ماده ٧.٤ بيان مي دارد که انجام تعهدات کشورهاي در حال توسعه به کنوانسيون, منوط به اجراي موثر تعهدات مالي و انتقال تکنولوژيکي کشورهاي توسعه يافته است.

همچنين ماده ٨.٤ و ١٠.٤ كنوانسيون بيان مي دارد که اعضاء بايد توجه کامل به وضعيت کشورهاي در حال توسعه که به شدت از اثرات سوء تغيير اقليم يا اقدامات مقابله اي کشورهاي توسعه يافته آسيب مي بينند نظير کشورهاي جزيره اي کوچک يا کشورهايی که در اقليم خشک و نيمه خشک يا نواحي کوهستاني قرار دارند و يا اقتصاد آنها متکي به درآمدهاي ناشي از استخراج و فرآوري و صادرات سوخت هاي فسيلي است داشته باشند.

كنوانسيون تغيير آب و هوا در ٢١ مارس ١٩٩٤،٩٠ روز پس از تصويب آن در ٥٠ كشور، اجرايي‌گرديد. روز ٢١ سپتامبر همان سال نيز كشورهاي توسعه يافته عضو كنوانسيون، گزارش هاي ملي خود را در مورد استراتژي هاي تغيير آب و هوا به كنوانسيون ارائه كردند. در ضمن، كميته مذاكرات بين الدول (FCCC / INC) كارهاي مقدماتي خود را در قالب ٦ جلسه بحث در موارد مربوط به تعهدات، آماده سازي مكانيزم مالي، پشتيباني مالي و فني از كشورهاي در حال توسعه و موضوعات علمي و رويه‌هاي اجرايي ادامه داد.

اين كميته پس از جلسه يازدهم (جلسه نهايي) خود در فوريه ١٩٩٥ منحل شد و در قالب كنفرانس اعضاء متعهد به كنوانسيون تغيير آب و هوا ( Conferences Of Parties: COP) به كار خود ادامه ‌داد.

كنفرانس اعضاء بالاترين مرجع رسمي كنوانسيون است كه با حضور نمايندگان عالي رتبه و كارشناسان كشورهاي مختلف تشكيل مي گردد و تصميمات آن لازم الاجراء ‌است. از سال ١٩٩٥ تا كنون كنفرانس اعضاء ١٥ بار در شهرهاي مختلف جهان، با شركت هزاران نفر تشكيل شده و كليه تصميمات آن در سايت سازمان ملل به نشاني www.unfccc.int درج شده است.


پروتكل کيوتو در سومين اجلاس اعضاء متعهدين (COP3) مورخ ١١ دسامبر ١٩٩٧ در كيوتو ژاپن تصويب و به مدت يکسال جهت امضاي کشورها و اعضاي کنوانسيون باز گذاشته شد. اعضاي پروتكل كيوتو به دو دسته تقسيم مي شوند: كشورهاي ضميمه يك كه متعهد به كاهش نشر هستند و كشورهاي غير ضميمه يك كه تاكنون تعهدي براي آنها در راستاي كاهش نشر در نظر گرفته نشده است. از اهداف اساسي پروتکل، ايجاد ساختار اجرايي مناسب براي حصول به اهداف کنوانسيون و نيز تقويت تعهدات کشورهاي پيوست I کنوانسيون در کاهش انتشار و انتقال کمک هاي فني و مالي به کشورهاي در حال توسعه و کشورهايي که به شدت متاثر از آثار تغيير اقليم هستند (ماده ٨.٤ تا ١٠.٤ کنوانسيون) مي باشد. شماتيک هدف پروتکل کيوتو برای کاهش انتشار, در شکل (١) نشان داده شده است.

شکل ١ – شماتيک هدف پروتکل کيوتو در کاهش انتشار

هر يك از اعضاء‌ ضميمه I بطور مستقل يا مشترک توسط پروتكل كيوتو متعهد شده‌اند كه انتشار گازهاي گلخانه‌اي را حذف و يا كاهش دهند؛ بطوريكه ميزان انتشار شش گاز گلخانه‌اي كشورهاي توسعه يافته در محدوده سالهاي ٢٠١٢-٢٠٠٨ به ٥ درصد زير سطح انتشار سال ١٩٩٠ كاهش يابد. تعهدات هر يك از كشورهاي توسعه‌ يافته در ضميمه B پروتكل آورده شده است كه محدوده اين تعهدات از ٨ درصد كاهش (كشورهاي اتحاديه اروپا) تا ١٠ درصد افزايش (جزاير كوچك) نسبت به سطح انتشار سال ١٩٩٠ مي‌باشد.

بنابر شرايط تعيين شده در ماده ٢٥ كنوانسيون تغيير آب و هوا، سه ماه پس از امضاي پروتكل، کشوري که ميزان انتشار کشورهاي ضميمه يک امضاء کننده پروتکل را به بيش از ٥٥ درصد سطح انتشار سال ١٩٩٠ اين کشورها برساند پروتکل کيوتو بايد اجرايي می شد. لذا با الحاق روسيه به پروتکل کيوتو در اواسط ماه نوامبر سال ٢٠٠٤، ميزان انتشار کشورهاي ضميمه يک امضاء کننده پروتکل به ٦.٦١درصد رسيده و پروتکل در تاريخ ١٦ فوريه ٢٠٠٥ اجرايي شد. لذا اجلاس بعدي اعضاء اولين جلسه پروتکل نيز بود که درتاريخ ٧ تا ١٨ نوامبر ٢٠٠٥ برگزار گرديد.

جمهوري اسلامي ايران در سال ١٣٧٥، با تصويب مجلس شوراي اسلامي و تائيد شوراي نگهبان به عضويت كنوانسيون تغييرات آب و هوا درآمد. قانون الحاق ايران به پروتكل كيوتو نيز در سال ١٣٨٤ به تائيد شوراي نگهبان رسيد. كشور ما بدليل قرار گرفتن در بين كشورهاي در حال توسعه، در دوره اول تعهد (٢٠١٢-٢٠٠٨) اجباري براي كاهش انتشارات خود ندارد.

ماده ٢ پروتکل اعضاي متعهد به پروتکل را جهت حصول به تعهدات کاهش انتشار خود در سطح ملي به گسترش اقدامات زير ترغيب نموده است:

  • بهينه‌سازي مصرف سوخت
  • استفادة بيشتر از انرژي‌هاي تجديدپذير
  • گسترش‌تكنولوژي هاي جديد
  • اصلاح روشهاي جنگلداري و كشاورزي

همچنين، كشورها سياست‌ها و اقدامات مختلفي را مانند ماليات بر كربن، برنامه‌هاي بهبود تكنولوژي، تدوين نظام‌نامه‌ها و برنامه تجارت انتشار در سطح ملي پيگيري مي‌نمايند. همچنين پروتکل کيوتو جهت کاهش انتشار و تسهيل انجام تعهدات کشورهاي توسعه يافته، مکانيزم هاي انعطاف پذيري تحت عنوان مکانيسم هاي مبتني بر بازار در ماده ١٢ و ساير مواد تنظيم نموده است.

بر اساس پروتكل كيوتو، اعضاي متعهد مي‌توانند با اجراي پروژه‌ها در ساير كشورها، سياست‌هاي كاهش انتشار را از لحاظ اقتصادي توجيه‌پذير نمايند. بدين منظور پروتكل كيوتو سه مكانيزم انعطافي را جهت كمك به اعضا به منظور نيل به اهدافشان پيش بيني كرده است. تجارت نشر (ماده ١٧)، اجراي مشترك )ماده ٦)، و مكانيزم توسعه پاك (ماده ١٢).

  • تجارت نشر(Emission Trading:ET): با توجه به اينكه كشورهاي صنعتي تحت پروتكل كيوتو متعهد به كاهش انتشار گازهاي گلخانه اي هستند (هر دو كشور داراي تعهدات مستقل هستند) در راستاي اين تعهدات اگر كشوري نتواند سهم خود را در كاهش انتشار برآورده نمايد مي تواند از كشورهاي صنعتي ديگر كه بيش از سهم تعهد خود كاهش انتشار داشته اند مجوز انتشار را خريداري نمايند كه اين موضوع را تجارت نشر گويند.
  • اجراي مشترك( Joint Implementation:JI): پروژه هاي هستند كه با توجه به تجارب تكنولوژي كشورها، به منظور اجراي تعهدات يا اخذ گواهي توسط برخي از كشورهاي صنعتي در ساير كشورهاي توسعه يافته اجرا مي گردد. (هر دو كشور از مجموعه كشورهاي ضميمه يك هستند)
  • مكانيزم توسعه پاك(CDM): همكاري مابين كشورهاي صنعتي وكشورهاي در حال توسعه (يك كشور ضميمه يك و يك كشور غيرضميمه يك) براي اجراي يك پروژه در كشور در حال توسعه كه منجر به كاهش نشر گازهاي گلخانه اي مي شود. در اين حالت به ازاء هر تن كاهش نشر حاصل از انجام پروژه يك گواهي كاهش نشر تحت عنوان (CERs) از سوي سازمان ملل تعلق مي گيرد كه كشورهاي توسعه يافته با خريد آنها مي توانند سهيمه اجباري خود در كاهش نشر گازهاي گلخانه اي را تامين نمايند.

منطق اقتصادي حاكم بر مكانيزم توسعه پاك تحت پروتكل كيوتو در شكل (٢) قابل ملاحظه است. هزينه كاهش نشر كربن در يك كشور در حال توسعه به ازاء هر تن بمراتب كمتر از يك كشور توسعه يافته است. بنابراين اجراي يك پروژه در كشور در حال توسعه و فروش اعتبارات حاصله به كشور توسعه يافته منافع طرفين را تامين خواهد كرد.

شکل ٢ – منطق اقتصادي حاكم بر مكانيزم توسعه پاك

بطور كلي اهداف سازو كارهاي تعريف شده در پروتكل كيوتو عبارتند از:

  • مشاركت در نيل به اهداف عاليه كنوانسيون تغيير آب و هوا
  • كمك به كشورهاي در حال توسعه براي دستيابي به توسعه پايدار
  • كمك به كشورهاي توسعه يافته براي كاهش نشر گازهاي گلخانه اي آنها بر اساس تعهدات مندرج در پروتكل كيوتو

تداوم اين پروتكل در هجدهمين اجلاس تغيير اقليم سازمان ملل (COP18), در دوحه قطر (۲٦ نوامبر تا ۸ دسامبر۲٠١۲) تصويب شد و مقرر شد طول دوره دوم تعهدات از سال۲٠١۲تا۲٠۲٠ باشد. همچنين مقرر شد، مكانيزم هاي مبتني بر بازار پروتكل كيوتو شامل مكانيزم توسعه پاك(CDM)، اجراي مشترك(JI:Joint Implementation) و تجارت بين المللي انتشار(IET:International Emission Trading) از ابتداي سال۲٠١٣بدون وقفه ادامه يابند.

در اين دور از تعهدات، كشورهاي استراليا، اتحاديه اروپا، ژاپن، ليختنشتاين، موناكو و سوئيس اظهار داشتند كه هيچگونه مجوز انتشار اضافه اي را به دور دوم پروتكل كيوتو انتقال نخواهند داد. كشورهاي استراليا، اتحاديه اروپا(۲٧كشور)، ليختنشتاين، موناكو، سوئيس، بلاروس، كرواسي، ايسلند، قزاقستان، نروژ و اكراين از كشورهاي متعهد در دور دوم پروتكل كيوتو هستند و تعهد كاهش انتشار آنها عبارتست از: كشورهاي اتحاديه اروپا، كرواسي، ليختنشتاين و سوئيس برابر٣٠درصد-۲٠درصد، استراليا ۲۵درصد-۵درصد، بلاروس ۸درصد، ايسلند۲٠درصد، قزاقستان ٧درصد، موناكو٣٠درصد، نروژ۴٠درصد-٣٠درصد و اكراين۲٠درصد.

نظر به اينكه در اجلاس قبلي تغيير اقليم سازمان ملل، توافقاتي در خصوص ايجاد يك پيمان جامع جهت كنترل گرمايش جهاني براي دوره زماني از سال ۲٠۲٠به بعد صورت گرفت، در اجلاس دوحه كشورها موافقت كردند:

  • اطلاعات، ديدگاه ها و پيشنهادات خود در خصوص اقدامات، ابتكارات و روش هاي بالا بردن عزم جهاني براي كنترل تغيير اقليم را تا اول مارچ۲٠١٣ به دبيرخانه اجلاس تغيير اقليم سازمان ملل اعلام نمايند.
  • مباحث كليدي مذاكرات حداكثر تا پايان سال۲٠١۴ مشخص باشد تا پيش نويس متن مذاكرات قبل از ماه مي ۲٠١۵ آماده شود.

در سالهاي اخير، اقدامات داوطلبانه كاهش انتشار يكي از موضوعات كليدي در گفتگوهاي فرايند كنوانسيون تغيير آب و هوا محسوب مي شود. در حال حاضر NAMAs به عنوان يكي از ابزارهاي كليدي در كشورهاي در حال توسعه براي كاهش انتشار گازهاي گلخانه اي محسوب مي شود.


درك مفهوم NAMAs مستلزم اين است كه بدانيم فرايند گفتمان هاي بين المللي در زمينه تغيير آب و هوا از زمان پذيرش كنوانسيون در سال١٩٩۲تا كنون چگونه بوده است.به همين منظور، مهمترين نشستها را كه منجر به معرفي اقدامات مناسب ملي كاهش انتشار شد به طور خلاصه مرور مي كنيم.

ماده ۴ كنوانسيون تغيير آب و هوا بر مشاركت همه اعضا براي بهبود وضعيت تغيير آب و هوا تاكيد مي كند. بر اين اساس، كشورهاي عضو، متعهد به كاهش انتشار گرديده اند. البته در جلسات بعدي كنوانسيون(پس از سال١٩٩۲)، مقرر شد كشورهاي توسعه يافته، متعهد به كاهش انتشار بر پايه انتشار سال١٩٩٠شوند و در مورد كشورهاي در حال توسعه، تعهدي تعيين نشد.

طي نشست هاي بعدي اعضاي كنوانسيون، دو تصميم مهم در نشست كيوتو و نشست بالي اتخاذ شد كه به ترتيب با عناوين پروتكل كيوتو و برنامه كاري بالي (1)BAP شناخته شده است.

  • پروتكل كيوتو: پروتكل كيوتو در سال١٩٩٧ در سومين نشست اعضاي كنوانسيون تغيير آب و هوا منعقد شد و اولين گام كليدي براي عمل به تعهدات كاهش انتشار گازكشورهاي توسعه يافته بود. در اين پروتكل كشورهاي توسعه يافته متعهد شدند كه ميزان انتشار كلي خود را طي سال ۲٠٠۸ تا ۲٠١۲ به ميزان۲,۵ درصد زير ميزان انتشار در سال١٩٩٠ برسانند. اما براي كشورهاي در حال توسعه تعهدي تعيين نشد.
  • برنامه كاري بالي: مهمترين گام براي درگير كردن كشورهاي در حال توسعه براي اجراي فعاليتهاي كاهش انتشار، در نشست بالي در سال۲٠٠٧ در سيزدهمين نشست اعضاي كنوانسيون تغيير آب و هواي سازمان ملل (COP13) برداشته شد. در اين نشست، فرايند جديدي براي اجراي كنوانسيون مطرح شد كه براي افزايش فعاليتهاي كاهش انتشار، اقدامات مناسب ملي كاهش انتشار براي كشورهاي در حال توسعه پيشنهاد گرديد. در اين فرايند، توسعه پايدار، بكارگيري فناوريهاي كارآمد، ايجاد زيرساخت و ظرفيتهاي تامين منابع مالي به عنوان مباني اصلي اين مكانيزم مطرح شد. اندازه گيري(كنترل)، گزارش گيري و صحه گذاري ميزان انتشار نيز مورد تاكيد قرار گرفت و اين امر، پايه اي براي NAMAs بود. آنچه در اين پيشنهاد به عنوان شاخص مطرح شده بود، الزام سه اقدام مهم اندازه گيري، گزارش دهي و صحه گذاري (2)MRV ميزان انتشار براي كشورهاي در حال توسعه بود.
  • از كپنهاگ(COP15)تا دوربن(COP17): نشست هاي متوالي اعضا شامل نشست كپنهاگ(COP15 سال۲٠٠٩)، كانكن(COP16 سال۲٠١٠) و نشست دوربن(COP17 سال۲٠١١)، چارچوب جديد كاهش انتشار را براي كشورهاي در حال توسعه رقم زد. ماده ۴-٧ كنوانسيون تغيير آب و هوا به وضوح به اين موضوع اشاره دارد كه فعاليت هاي كاهش انتشار در كشورهاي در حال توسعه بايد مورد حمايت بين المللي قرار گيرد. به اين ترتيب، در سال ۲٠٠٩ در COP15 مطرح شد كه كشورهاي در حال توسعه براي اجراي NAMAs مي توانند به دنبال حمايت بين المللي باشند و اقداماتي كه از حمايت هاي بين المللي بهره مند مي شوند، مي بايست توسط مراجع بين المللي نيز اندازه گيري، گزارش دهي و صحه گذاري (MRV) شوند. در نشست كانكن در سال۲٠١٠ نيز براي كشورهاي در حال توسعه يك هدف عمومي كه مورد توافق همگان بود، تعريف شد:" كشورهاي در حال توسعه اقدامات مناسب كاهش انتشار را با هدف ايجاد تغيير در ميزان انتشار(3)BAU در سال۲٠۲٠ انجام دهند" و اين اولين گام مشخص براي تدوين چارچوب كاهش انتشار كشورهاي در حال توسعه بود. طبق اين توافق مقرر شد" كشورهاي توسعه يافته مي بايست منابع مالي، فناوري و زيرساخت لازم براي آماده سازي و اجراي اقدامات مناسب كاهش انتشار گاز در كشورهاي در حال توسعه را فراهم آورند". در ضمن مقرر شد، يك مرجع web based ايجاد و ارتقا يابد تا اينگونه پروژه ها در آن ثبت شود. همچنين، انجام سه اقدامMRV براي پروژه هايي كه از منابع مالي ملي حمايت مي شوند، منوط به رعايت چارچوب كنوانسيون هاي بين المللي گرديد.
  • دوحه(COP18 سال۲٠١۲)و بعد ازآن: اعضا توافق كردند كه يك برنامه كاري براي پروژه هاي متنوع NAMAs در آينده تدوين شود. اين برنامه كاري بر موارد زير تمركز خواهد داشت:
    ١- اطلاعات مورد نياز براي درك بيشتر NAMAs
    ۲- شناسايي نيازها براي حمايت،آماده سازي و اجراي NAMAs
    ٣- نقش ثبت پروژه هاي NAMAs در تطابق با حمايتهاي بين المللي

(1)Bali Action Plan (2)Monitoring, Reporting, Verifaction (3)Business As Usual

همانطور كه گفته شد، كشورهاي در حال توسعه اقدامات كاهش انتشار را در راستاي برنامه هاي توسعه پايدارشان انجام خواهند داد تا در اهداف جهاني تغيير آب و هوا مشاركت نمايند.

اعضاي كنوانسيون تغيير آب و هوا در نشست شانزدهم(كانكن سال۲٠١٠) اعلام كردند كه كاهش انتشار گازهاي گلخانه اي به طور قطع الزامي است تا متوسط دماي جهاني تا پايان قرن بيستم، بيش از ۲ درجه سانتيگراد افزايش نيابد. از سوي ديگر، (1)IPCC در گزارش ارزيابي چهارم خود در سال ۲٠٠٧ اعلام كرد كه اگر غلظت گازهاي گلخانه اي ppm450 معادل CO2 باشد، احتمال افزايش دماي تعادلي به ميزان ۲درجه سانتيگراد، حدود ٧۵-٣٠ درصد است. گزارشي كه توسط (2)UNEP در سال۲٠١٠ منتشر شد، بيان مي كند كه اگر محدوديت دمايي ۲ درجه سانتيگراد رعايت شود، در سال۲٠۲٠ميزان انتشار به حدود ۴۴ گيگاتن معادل CO2 مي رسد. اما اگر تحت سناريويBAU پيش برويم، انتشار جهاني در سال۲٠۲٠ به ۵٦ گيگاتن معادل CO2 مي رسد‌. لذا، براي همسو بودن با سناريوهاي جهاني كاهش انتشار، توجه و پياده سازي برنامه هاي كاري كه در نشست هاي اعضاي كنوانسيون مطرح مي شود, از وظايف كشورهاي عضو از جمله جمهوري اسلامي ايران محسوب مي شود. يكي از برنامه هاي مطرح در اين زمينه، اقدامات مناسب ملي كاهش انتشار(NAMAs) است.

همانطور كه در قبل اشاره شد، درك مفهوم NAMAs به برنامه كاري بالي(BAP) و پيش از آن بر مي گردد.BAP عبارت است از اقدامات ملي مناسب كاهش انتشار در كشورهاي در حال توسعه براي دستيابي به توسعه پايدار با استفاده از حمايت مالي، فناوري كارآمد و ايجاد زيرساخت به طوريكه اين اقدامات قابل اندازه گيري، گزارش گيري و صحه گذاري(MRV) باشند.

براي اينكه ببينيم اقدامات مناسب (Nationally Appropriate) به چه معناست، بهتر است كنوانسيون را بررسي كنيم. كنوانسيون تاكيد مي كند كه اقدامات كاهش انتشار كه توسط كشورها انجام مي شود بايد بر طبق ظرفيت زيرساختي آنها باشد و شرايط متفاوت اجتماعي و اقتصادي كشورها در اين اقدامات لحاظ گردد. در واقع، توسعه اجتماعي، اقتصادي و ريشه كني فقر جز اولين اولويت هاي كشورهاي در حال توسعه محسوب مي شود و NAMAsها بايد طوري اجرايي شود كه در چارچوب اهداف توسعه پايدار باشند. اين بدين معني است كه مي بايست اولويت هاي توسعه پايدار واستراتژي هاي مربوطه را در برگيرد. به طوريكه قابل اندازه گيري، گزارش دهي و صحه گذاري باشند و به لحاظ مالي، فناوري و زيرساختي، قابل حمايت از سوي كشورهاي توسعه يافته نيز باشند. نكته قابل توجه اين است كه كشورهاي در حال توسعه مي توانند اين اقدامات را با استفاده از منابع مالي خودشان نيز انجام دهند.


(1)Intergovernmental Panel on Climate Change (2)United Nation Environment Program


  • آيا NAMAs الزام قانوني هم دارد؟ چارچوب كاهش انتشار براي كشورهاي در حال توسعه در نشست شانزدهم در كانكن(COP16 سال۲٠١٠) مورد توافق قرار گرفت و مبناي آن اقدامات و تلاش هاي داوطلبانه است. اين موضوع در توافقنامه كانكن بيان شد و در آن به كشورهاي در حال توسعه اي كه تمايل به انجام اقدامات داوطلبانه داشتند، اعلام گرديد كه اطلاعات مربوط به اقدامات مناسب ملي كاهش انتشار خود را ثبت نمايند. اگرچه اين تصميم در نشست اعضاي كنوانسيون تغيير آب و هوا مطرح شد، اما اقدامات مناسب ملي كاهش انتشار، به خودي خود جزو مصوبات نشست مذكور نبود. بنابراين، با توجه به ضوابط كنوانسيون تغيير آب و هوا، NAMAsها جنبه قانوني ندارند. البته ممكن است اعضا تصميم بگيرند كه در آينده آنرا جزو مصوبات بياورند. بنابراين، چون NAMAs در مصوبات نشست اعضاء نمي‌باشد و ضميمه آن بوده است، نمي تواند جنبه الزام قانوني داشته باشد. در حال حاضر، اقدامات داوطلبانه كاهش انتشار كه به صورت ملي انجام شده است، ناشي از گفتمان هاي بين المللي است وكشورها به صورت داوطلبانه NAMAsها را در(1)UNFCCC ثبت مي كنند و اينNAMAsها تنها به دلايل عرفي براي كشورها الزام دارد. در مواردي كه كشورها NAMAs را در قوانين ملي خود وارد كنند، NAMAsها الزام قانوني پيدا مي كند و اگر الزام قانوني داشته باشند، اجراي آن با استفاده از كمك هاي بين المللي و حمايت هاي كشورهاي توسعه يافته, محتمل تر خواهد بود.
  • چرا NAMAs در كشورهاي مختلف، متفاوت است؟نظر به اينكه NAMAs ماهيت ملي دارد، بايد انتظار داشت NAMAsهاي ثبت شده بسته به ويژگي هاي اجتماعي، اقتصادي و زيست محيطي و زيرساختي كشورها اهداف متفاوتي را دنبال كنند. اين مساله يكي از دلايلي است كه سبب شده اهداف NAMAs تا كنون در تصميمات نشست اعضا، شفاف نشود. تنوع درNAMAs، به طور غيرمستقيم در نشست كانكن (سال۲٠١٠) مورد بحث قرار گرفت كه در توافقات اين نشست به شناسايي شرايط گوناگون كشورها اشاره شده است: " براي درك تنوع NAMAsهاي ثبت شده كاهش انتشار، بايد شرايط گوناگون كشورهاي در حال توسعه شناسايي گردد". بنابراين، اين توافقات به وضوح به گوناگوني موضوعات به دليل شرايط گوناگون كشورهاي در حال توسعه اشاره دارد. از سويي ديگر، در نشست دوحه (COP18 سال ۲٠١۲) ، برنامه كاري براي شناخت تنوع NAMAs (موارد١تا٣) فوق تدوين شد. در اين برنامه مي بايست مفهوم تفاوت بين كشورهاي در حال توسعه مشخص گردد، زيرا تنها درك صحيح اين تفاوتهاست كه مشخص مي كند توانايي مالي و زير ساختي كشورهاي در حال توسعه براي اجراي NAMAs در چه حد است. در واقع، انتظار مي رود كشورهايي كه توانايي مالي و زيرساختي بيشتري دارند، پروژه هاي بيشتري را در قالب NAMAs حمايت نمايند. نكته: در حال حاضر، CDM براي دستيابي به اهداف توسعه پايدار در كشورهاي در حال توسعه قابل استفاده است و NAMAs نيز به عنوان ساز وكار نوين و بدون الزام قانوني مد نظر قرار گرفته است. علي رغم اينكه به نظر مي رسد، اجراي NAMAs از بكارگيري CDM براي كاهش انتشار آسانتر است، اما تعريف پروژه ها در قالب NAMAs نيز مانند CDM به تدوين چارچوب اجرايي و مشخص نمودن جزئيات آن نياز دارد. بنابراين شناسايي اطلاعات مورد نياز براي توضيح اين چارچوب و تدوين برنامه اجرايي براي "يك اقدام مشخص كاهش انتشار"، بسيار حائز اهميت است. نظر به اينكه هدف ازNAMAs بسيار گسترده است. براي تعريف بعضي از اين اقدامات، استراتژي هاي تدوين شده، سياست ها و قوانين كشور، مبنا قرار مي گيرند ولي برخي ديگر، تنها در چارچوب پروژه تعريف مي شوند.

(1)United Nation Framework Convention on Climate Change

مراحل اجراي پروژه CDM از ابتدا تا صدور گواهی کاهش انتشار:


در اولين مرحله از اجرای يک پروژه مکانيزم توسعه پاک، پس از تنطیم قرارداد همکاری (قرارداد همكاري بين شركاي پروژه نظير ساير قراردادهاي تجاري است و هيات اجرايي در تنظيم اين قرارداد نقشي ندارد.)بین شرکای پروژه، مشارکت کنندگان مي بايست يک سند طراحی برای پروژه مورد نظر تهيه و تکميل کنند که فعاليت پروژه ای را با جزئيات لازم تشريح نمايد. هيئت اجرايی مکانيزم توسعه پاک قالب استانداردی را برای تکميل سند طراحی پروژه تدوين کرده است. سند طراحي پروژه كه كه PDDناميده مي شود شامل موارد زیر است:

  • هدف پروژه
  • شرح جنبه های فنی پروژه
  • نقش آن در توسعه پايدار
  • مرزهای پروژه و روش شناسی پايه(Baseline Methodology)
  • روابط پيشنهادی برای محاسبه انتشارات گازهای گلخانه ای ناشی از فعالیتهای پروژه
  • توضيح درباره چگونگی برآورده شدن شروط افزونگی(Additionality) در پروژه ( افزونگي بدين معني است كه بدون اجراي پروژه در قالب CDM و كسب درآمد حاصل از گواهي انتشار، پروژه مورد نظر اقتصادي و سود ده نباشد)
  • تخمينی برای عمر عملياتی پروژه
  • تحليلی از اثرات زيست محيطی پروژه
  • نظرات ذينفعان(Stakeholders Comments)
  • همچنين سند طراحی پروژه بايد يک طرح پايش را نيز در بر داشته باشد.

تائيد پروژه، فرآيند ارزيابي فعاليت يك پروژه توسط يك نهاد عملياتي مستقل منتخب بین المللی صورت مي پذيرد. اين ارزيابي با توجه به الزامات مکانيزم توسعه پاک و با توجه به سند طراحي پروژه انجام مي شود. نهاد عملياتي از روي سند طراحي پروژه پيشنهادي، شرايط آنرا بررسي و در صورت داشتن شرايط لازم آن را تائيد مي كند.

نهاد عملياتی بايد سند طراحی پروژه را برای دريافت نظرات احتمالی در دسترس عموم قرار دهد. بطور مثال، اين نظرات می تواند مربوط به روش شناسی پايه، صحت طرح پايش و يا مسائل مربوط به افزونگی پروژه باشد. پس از اتمام مهلت ارسال نظرات (٣٠ روز پس از در دسترس قرار گرفتن عمومی سند طراحی پروژه)، نهاد عملياتی با توجه به سند طراحی پروژه و نظرات دريافتی، مورد تاييد بودن پروژه را تعيين می نمايد. در اين مرحله، نهاد عملياتی نظر نهايي خود را به مشارکت کنندگان پروژه اعلام می نمايد. در ضمن، مشارکت کنندگان پروژه نامه رسمی تاییدیه از مرجع ملی کشور ميزبان را ارائه مي كنند كه در آن موضوع همراستا بودن پروژه با اهداف توسعه پايدار كشور ميزبان نيز مورد تاييد قرار گرفته است.

در صورت تاييد نهاد عملياتی مبني بر صحيح بودن فعاليت پروژه ، درخواستی برای ثبت پروژه مورد تاييد به هيئت اجرايی ارسال مي کند. اين درخواست شامل سند طراحی پروژه بوده كه مي بايد در دسترس عموم قرار گيرد. ذکر این نکته ضروریست که در صورتیکه روش شناسی پایه و پایش پروژه در سند طراحي پروژه به تایید هیئت اجرایی نرسیده باشد، نهاد عملیاتی قبل از آغاز بررسی سند پروژه، ابتدا روش شناسی آن را برای تایید به هیئت اجرایی فرستاده و پس از تایید آن اقدام به بررسی سند پروژه می نماید.


ثبت پروژه عبارت است از پذيرش رسمي يك پروژه تائيد شده، به عنوان يك فعاليت پروژه اي CDM توسط هيئت اجرائي. اين مرحله، پيش نياز مراحل بعدي (بررسي، گواهی نمودن و صدور CERs) است. در صورتيکه هيچ يک از کشورهای دخيل در پروژه و يا حداقل سه عضو هيئت اجرايی مکانيزم توسعه پاک درخواستی برای بررسی مجدد فعاليت پروژه ای پيشنهادی نداشته باشند، طي ٨ هفته پس از دريافت گزارش تاييد از نهاد عملياتی، ثبت نهايی پروژه توسط هيئت اجرايی صورت می پذيرد.

پروژه ای که توسط نهاد عملیاتی یا هیئت اجرایی پذيرفته نشده باشد، پس از انجام اصلاحات لازم در جهت برآورده سازی الزامات تاييد و ثبت پروژه، می تواند دوباره برای تاييد و ثبت مطرح گردد.

مشارکت کنندگان در پروژه بايد در مرحله ثبت پروژه، هزينه ای را به هيئت اجرايی پرداخت نمايند. اين مبالغ صرف تامين هزينه های اداری هيئت اجرايی می شود. مقدار هزينه ثبت پروژه به ميزان کاهش انتشار حاصل از پروژه بستگی دارد. از پروژه هايی که متوسط کاهش انتشار ساليانه آنها زير ١٥ هزار تن باشد هزينه ای برای ثبت دريافت نمی شود. هزينه ثبت برای ساير پروژه ها به اين ترتيب محاسبه می شود:

  • برای ١٥هزار تن اول, ١.٠ دلار به ازای هر تن
  • برای مابقی کاهش انتشار ساليانه ٢.٠ دلار به ازای هر تن.

سقف هزينه ثبت پروژه ٣٥٠ هزار دلار است. در واقع مبالغ فوق کل هزینه های اداری مربوط به پروژه های مکانیزم توسعه پاک می باشد که بخشی از آن در مرحله ثبت پروژه، پیش پرداخت می شود و الباقی آن در زمان صدور گواهی دریافت می گردد. در صورتیکه پروژه منجر به صدور گواهی نگردد مبالغ پیش پرداخت بيش از ٣٠ هزار دلار به صاحبان پروژه عودت میگردد.

پايش پروژه طبق طرح و برنامه پايش انجام مي شود. برنامه پايش بخشي از سند طراحي پروژه است. اين طرح بايد بر اساس روش پايش تصویب شده يا يك روش جديد باشد. اين روش جديد بايد همراه سند طراحي پروژه ارائه شده و مورد تصويب هيئت اجرائي قرار گيرد.

مرحله بازبينی عبارت از بررسي مستقل و متناوب كاهش انتشار گازهاي گلخانه اي گزارش شده كه در نتيجه يك پروژه CDM ثبت شده حاصل مي شود. اين بررسي نيز توسط نهاد عملياتي انجام مي گيرد. مرحله گواهی نمودن کاهش انتشار، عبارت از ارائه گواهي كتبي از طرف نهاد عملياتی است كه اعلام مي كند در طول يك دوره مشخص، يك پروژه مقدار مشخصي انتشار گازهاي گلخانه اي ناشي از فعاليتهاي انساني از منابع بررسي شده را كاهش داده است. در صورتيكه پروژه از نوع كوچك مقياس نباشد، مرحله تائيد پروژه كه قبل از اجراي پروژه است و مرحله بازبينی كه بعد از اجراي پروژه است توسط دو نهاد عملياتی مختلف انجام مي گيرد.

پس از اينكه درخواست صدور گواهی از طرف نهاد عملیاتی به هيئت اجرايي رسيد اين گواهی صادر مي گردد(در صورتيكه مراحل قبلي را به درستي پشت سر گذاشته باشند). به اين ترتيب مقدار معيني گواهی کاهش انتشار براي آن پروژه در دفتر ثبت CDM صادر و در حساب موقت سازمات ملل ذحیره می شود. هيئت اجرايي ٢ درصد(SOP-Adaptation) از اين گواهی را به عنوان ماليات CDM جهت صندوق انطباق(Adaptation Fund) كسر مي كند. ضمنا هیئت اجرایی١.٠ دلار به ازای هر گواهی(SOP-Administration) برای ١٥ هزار گواهی اول و ٢.٠ دلار به ارای هر گواهی برای مابقی گواهی ها بابت هزینه های اداری از صاحبان پروژه دریافت می کند. هزینه های ثبت پروژه بعنوان پیش پرداخت هزینه های اداری محسوب شده و در صورت پرداخت از هزینه های اداری کسر می گردد. پس از انجام کسورات لازم، باقيمانده گواهی صادر شده به شناسه(حساب) ثبت شده صاحبان پروژه واريز مي شود. اين گواهی كسر شده در بازار به فروش رسيده و براي كمك به كشورهاي در حال توسعه اي كه به طور خاص در معرض آسيب هاي ناشي از تغييرات آب و هوايي هستند به كار مي روند.

سه مرحله اول، قبل از اجراي پروژه(مرحله طراحی) و سه مرحله بعدي بعد از اجراي پروژه (مرحله اجراء) انجام مي گيرند. در شکل شماره (١) فرايند مکانيسم توسعه پاک و ترتيب مراحل مختلف آن نشان داده شده است.


شکل ١- سيکل پروژه های مکانيزم توسعه پاک و ترتيب مراحل آن


يک پروژه مکانيزم توسعه پاک تا زمانيکه به ثبت نرسيده باشد نمی تواند CER توليد کند و تنها پس از ثبت توسط هيئت اجرايی، واجد شرايط توليد CER خواهد بود. پس از انجام بازبينی و صحه گذاری توسط يک نهاد عملياتی، به ميزان کاهش انتشار حاصل شده،CER صادر می شود. هيئت اجرايی مکانيسم توسعه پاک تاريخ شروع يک فعاليت پروژه ای را بصورت زير تعريف کرده است: "تاريخی که اجراء يا فعاليت واقعی پروژه آغاز می شود" همچنين، پروژه های مکانيزم توسعه پاک تنها در مدت اعتبار خود قادر به توليد CER می باشند. دو نوع مدت اعتبار برای پروژه های مکانيزم توسعه پاک تعريف شده است که مشارکت کنندگان در پروژه بايد در تکميل سند طراحی، يکی از اين دو نوع مدت اعتبار را برای پروژه خود انتخاب نمايند. اين دو نوع مدت اعتبار عبارتند از:

  • دوره اعتبار ٧ سال که می تواند حداکثر دوبار ديگر نيز تجديد گردد. اين مدت اعتبار تنها در صورتی تجديد می شود که سند طراحی پروژه مجددا توسط نهاد عملياتی بررسی و به هيئت اجرايی اعلام شود که خط پايه اصلی پروژه هنوز صحت داشته و يا برای مدت اعتبار جديد پروژه بروز شده باشد.
  • يک دوره حداکثر ١٠ ساله بدون امکان تجديد.
عليرغم اينکه ممکن است تغييراتی در طی اين دوره بخصوص در روش شناسی پایه بوجود آيد که افزونگی پروژه را تحت تاثير قرار دهد، انتشار پايه هر پروژه ثبت شده برای کل دوره اعتبار پروژه مورد تاييد است.



روش شناسی پروژه های مکانيزم توسعه پاک شامل دو بخش مي باشند:

  • روش شناسی پايه
  • روش شناسی پايش(Monitoring Methodology)

پروژه های مکانيزم توسعه پاک بايد منجر به کاهش واقعی و قابل اندازه گيری انتشار گازهای گلخانه ای يا جذب آنها شوند. برای محاسبه کاهش انتشار گازهای گلخانه ای در اثر اجرای پروژه پيشنهادی، بايد مقدار انتشاری که در غياب پروژه اتفاق می افتد مشخص باشد. سناريويی که بطور مستدل مقدار انتشار گازهای گلخانه ای در غياب پروژه پيشنهادی را نشان می دهد، سناريوی انتشار پايه ناميده می شود. يک سناريوی انتشار پايه بايد همه انتشارات گازهای گلخانه ای (CO2, CH4, N2O, HFCs, PFCs و SF6) از همه بخشها و منابع موجود در داخل مرزهای پروژه را پوشش دهد. روش شناسی که در آن به سناريوی انتشار پايه، محاسبات مربوط به کاهش انتشار حاصل از اجرای پروژه و اثبات افزونگیپروژه پرداخته می شود، روش شناسی پايه ناميده می شود. طبق توافقات مراکش، يک پروژه مکانيزم توسعه پاک در صورتي دارای افزونگی است که انتشارات گازهای گلخانه ای ناشی از فعاليتهای بشری را به زير مقدار انتشار پايه (انتشارات در غياب پروژه) کاهش دهد.

برای پروژه پيشنهادی لحاظ نمودن يک طرح پايش ضروري است. پايش عبارت است از: جمع آوری و نگهداری داده های لازم برای تعيين ميزان انتشار پايه و اندازه گيری انتشار گازهای گلخانه ای ناشی از فعالیتهای پروژه در مرزهای يک پروژه مکانيزم توسعه پاک. در طرح پايش، چگونگی جمع آوری داده های لازم درحين اجراي پروژه مشخص می شود. داده های جمع آوری شده جهت بازبينی به نهاد عملياتی ارسال می گردد. پروژه بايد بطور مستمر پايش شود تا مقدار واقعی کاهش انتشارات حاصل از اجرای آن بدست آيد. در روش شناسی پايش، داده ها و پارامترهايي که قرار است جهت محاسبه انتشار پایه و انتشار ناشی از فعالیتهای پروژه در داخل و حتی خارج از مرزهای پروژه در اثر فعالیت های پروژه صورت گیرد، مشخص شده و نحوه جمع آوری و مستند سازی آنها مشخص می گردد. در انتخاب روش شناسی های پايه و پايش برای پروژه مورد نظر می توان دو رويه مختلف زير را پيش گرفت:

  • استفاده از روش شناسی های پايه و پايش تصويب شده
  • تعريف روش شناسی های پايه و پايش جديد
تاکنون تعداد زيادی روش شناسی پايه و پايش در زمينه های مختلف برای پروژه های مکانيزم توسعه پاک به تصويب رسيده است. فرآيند تصويب اين روش شناسی ها توسط هيئت اجرايي مکانيزم توسعه پاک انجام می گيرد. در تهيه سند طراحی پروژه می توان از روش شناسی مصوبی که مناسب پروژه مورد نظر باشد استفاده کرد.


پانزده محور به شرح ذيل از سوي هيئت اجرايي براي فعاليت هاي پروژه اي در قالب مکانيزم توسعه پاک تعريف شده اند :

  • صنايع انرژي (منابع تجديد پذير و تجديد ناپذير)
  • توزيع انرژي
  • مصرف انرژي
  • صنايع توليدي
  • صنايع شيميايي
  • صنعت ساختمان
  • حمل و نقل
  • توليدات معدني
  • توليد فلزات
  • انتشارات فرار از سوخت ها (جامد، نفت و گاز)
  • انتشارات فرار در توليد و مصرف هالوكربن ها و هگزا سولفورفلورايد
  • مصرف حلالها
  • انتقال و دفع پسماندها
  • جنگل كاري و احياي جنگل
  • كشاورزي
كه صنعت نفت مي تواند در بخش هاي صنايع انرژي(١)، توزيع انرژي(٢)، مصرف انرژي(٣)، انتشار فرار از حامل هاي انرژي(١٠) و حتي نقل و انتقال و دفع ضايعات(١٣) سهم داشته باشد.

قوانين حاكم بر مکانيسم توسعه پاک عنوان مي كنند كه پروژه ها در قالب مكانيزم توسعه پاك مي بايد شرايط مشخصي را داشته باشند. اين شرايط عبارتند از :

  • تطابق با فرآيند معمول تصويب پروژه و معيار توسعه پايدار
  • طي مراحل تائيد و ثبت پروژه
  • رعايت الزامات پايش انتشار و کاهش انتشار
  • رعايت الزامات مربوط به بازبينی و گواهی نمودن كاهش انتشارات
  • لحاظ نمودن قوانين حاكم بر صدور CERs

  • - مشارکت در يك پروژه مکانيزم توسعه پاک داوطلبانه است
  • - شركت كنندگان در فعاليت، عضو پروتکل کیوتو باشند.
  • - كشورهايي كه در مکانيزم توسعه پاک مشارکت مي كنند مرجع صلاحیتدار ملي خود را تعيين و به دبیرخانه کنوانسیون معرفی نمایند.
  • - يك كشور توسعه یافته در صورت داشتن شرايط زير مي تواند CER هايي را که از مشارکت در پروژه ها پس از بررسي هاي مربوطه صادر شده اند را انتقال يا پس انداز كنند:
  • عضو پروتكل كيوتو باشد.
  • مقدار تخصيص يافته خود را مشخص كرده باشد.
  • يك سيستم ملي براي تخمين انتشار گازهاي گلخانه اي و منابع آنها داشته باشد.
  • يك مركز ثبت ملي انتشار داشته باشد.
  • هر سال سياهه انتشار خود را ارئه كند.
  • اطلاعات تكميلي در مورد مقدار تخصيص داده شده را ارائه كند.

الف - هيئت اجرايی (Executive Board)مکانيزم توسعه پاک (EB) مکانيزم توسعه پاک توسط يک هيئت اجرايي سرپرستي مي شود. اين هيئت اجرايي از ١٠ عضو تشکيل شده است که شامل ٥ عضو از ٥ منطقه رسمي سازمان ملل (آفريقا، آسيا، آمريکاي لاتين، اروپاي مرکزي و شرقي و کشورهاي OECD)، يک عضو از جزاير کوچک در حال توسعه، دو عضو از کشورهاي پيوست يک و دو عضو از کشورهاي غير عضو پيوست يک پروتکل کيوتو مي باشد. هيئت اجرايي، مرجع نهايي براي ثبت پروژه های مکانيسم توسعه پاک و صدور گواهي کاهش انتشار براي اين پروژه ها مي باشد. وظايف و اختيارات هيئت اجرايي مکانيسم توسعه پاک عبارتند از :

  • توسعه رويه هاي لازم براي مکانيسم توسعه پاک.
  • تصويب روش شناسي هاي مرتبط با طرحهاي پايه و پايش پروژه های کاهش انتشار.
  • رسميت بخشي به نهادهاي عملياتي.
  • ثبت پروژه ها (طبق رويه هاي خاص).
  • صدور گواهي هاي کاهش انتشار (طبق رويه هاي خاص).
  • در دسترس عموم قرار دادن اطلاعات مربوط به پروژه هاي مکانيسم توسعه پاک پيشنهادي.
  • نگهداري بانک اطلاعاتي عمومي از پروژه هاي مکانيسم توسعه پاک شامل اطلاعات اسناد طراحي پروژه هاي ثبت شده، نظرات دريافتي، گزارشات تاييد پروژه ها، تصميمات هيئت اجرايي و اطلاعات مربوط به گواهي هاي کاهش انتشار صادر شده.
  • ايجاد و نگهداري سيستم ثبت براي مکانيسم توسعه پاک و نیز گواهی های صادر شده.

ب - مرجع صلاحیتدار ملی (DNA: Designated National Authority) اگرچه هيئت اجرايي از طرف کنوانسيون تغييرات آب و هوايي مسئول پايش پروژه هاي مکانيزم توسعه پاک است، ولي اجراي اين پروژه ها بايد در سطح ملي نيز توسط دولت کشورهاي مجري پروژه ها تصويب و پايش شود. هريک از کشورهاي عضو پروتکل کيوتو بايد يک مرجع ملي انتخاب و به دبیرخانه کنوانسیون معرفي کنند که مسئوليت تصويب مشارکت در پروژه هاي مکانيزم توسعه پاک را بپذيرد. نقش اين مراجع ملي در کشورهاي ميزبان پروژه هاي مکانيزم توسعه پاک که ممکن است تجربه و فهم اين مکانيزم در آنها محدود باشد از اهميت ويژه اي یر خوردار است. براي تکميل فرآيند تاييد يک پروژه مکانيزم توسعه پاک، از مرجع ملي کشور ميزبان خواسته مي شود که همسو بودن پروژه با توسعه پايدار اين کشور را تصديق نمايد. اين تصديق از طريق صدور نامه تصويب(Letter of Approval)کشور ميزبان براي پروژه مورد نظر انجام مي شود. به عبارت ديگر، يکي از شروط تصویب و اعتبار دهی پروژه ها توسط نهاد های عملیاتی بین المللی و سپس ثبت آنها توسط هیئت اجرایی، صدور نامه تصويب پروژه از طرف مرجع صلاحیتدار ملي کشور ميزبان مي باشد.

ج - نهادهای عملياتی منتخب (DOE's: Designated Operational Entity) نهادهاي عملياتي منتخب، نهادي قانوني يا سازماني بين المللي هستند که بر اساس مقررات اجلاس و کنفرانس سران (COP/MOP) و توسط هيئت اجرايي به رسميت شناخته شده و برگزيده مي شوند. اين نهادها دو وظيفه کليدي را بر عهده دارند:

  • تاييد و سپس درخواست ثبت پروژه هاي مکانيزم توسعه پاک پيشنهادي.
  • بازبيني و صحه گذاری کاهش انتشار يک پروژه ثبت شده، گواهي نمودن کاهش انتشار مربوطه و درخواست از هيئت اجرايي براي صدور گواهي کاهش انتشار براي آن پروژه.


وضعيت پروژه هاي مكانيزم توسعه پاك در جهان از ابتداي اجراي اين سازو كاز تا جولاي سال۲٠١٣، به شرح مندرج در جدول شماره (١) مي باشد.

جدول شماره (١) وضعیت پروژه های مکانیزم توسعه پاک در جهان- جولای۲٠١٣

رديف تعداد پروژه های CDM میزانCERs برای دور اول
تعهدات(٣١دسامبر۲٠١۲)
میزان CERs
تا پایان ۲٠١۵
میزان CER تا پایان۲٠۲٠ کل CERs
در پایان دو دوره تعهدات
١ از ٧۵٧٣ طرح ۲۲٠۵۵٣۴٦۸٩ ۴٧٣٠٧١٧٩۵٣ ٧٦٠٩٩۵٧٦١٦ ۸٠۸٣٩۴٦٦۴۴
۲ ٦٩۸٩ طرح ثبت شده ۲١٩۵۵۵۸١۸١ ۴۴۸۸۴٩۲٣٧٦ ٦۸۴١۲٠۲٧١٧ ٧١٠٧۲۵۵٩٦٣
٣ ١١٧ طرح در انتظار ثبت ٧٠۸۸٦٦ ٧١٧٦٦٦٦٩ ۲۲۴۲۸٧۴۵۵ ۲٧٦۲١٣٣٠٠
۴ ۴١۴ طرح در انتظار اعلام ۸۲٩١۲٦۵ ١۴۵٧٣۸۴١٠ ۴٦۲۴۲۲٠۲٠ ۵٩۵۸٠۵٠٧٧
۵ ۵١ طرح نیازمند بررسی مجدد ١۴٣٦١١ ۲٣٣۵۵١٣۲ ٧٩۸٦٩۵٧۴ ١٠۲۸٩٦۴۵٣
٦ ۲ طرح نیازمند اصلاح ۸٣۲٧٠٦ ١٣٦۵٣٦٦ ١٧٧۵۸۴٩ ١٧٧۵۸۴٩

اولين پروژه CDM ايران ، با عنوان "ارسال زود هنگام گازهای همراه میادین سروش و نوروز" در سال۲٠٠٩ به ثبت رسيد و ساير پروژه ها از صنايع نيشكر، پتروشيمي و نيروگاه توليد برق، پس از وقفه دو ساله و طي سالهاي ۲٠١١ و ۲٠١۲به ثبت رسيد. بنابراين، تعداد پروژه هاي CDM ثبت شده براي ايران ١٣مورد مي باشد كه مجموع ميزان كاهش انتشار ناشي از اجراي آنها بيش از ٣ميليون تن معادلCO۲ مي باشد. مشخصات اين پروژه ها به شرح مندرج در جدول شماره(۲) ارائه شده است. البته طبق آخرين آمار، ايران ۸ پروژه ديگر در مرحله ثبت دارد و در مجموع۲١ پروژه در قالب CDM از كشور ايران تعريف شده است. اين در حاليست كه چين با ٣٩٩٦ پروژه، هند با ۲۲٧۴پروژه و برزيل با ۴٩١ پروژه در مكانيزم توسعه پاك, در جهان پيشرو هستند.



جدول شماره(۲) وضعیت پروژه های مکانیزم توسعه پاک در ایران- جولاي۲٠١٣


رديف تاریخ ثبت عنوان طرح کشور
مشارکت کننده
روش مورد استفاده میزان کاهش انتشار(تن)
١ ۲ آوریل۲٠١١ تبدیل سوخت کارخانه تولید نیشکر امیرکبیر سوئیس AMS-III.B.ver١۴ ۵۵۸۸۵
۲ ۲٧ مارس۲٠١۲ تبدیل سیکل منفرد به سیکل ترکیبی در نیروگاه جهرم سوئیس ACM٠٠٠٧ver۴ ۸٩٧٠٦۴
٣ ۲ آوریل۲٠١١ تبدیل سیکل منفرد به سیکل ترکیبی در نیروگاه دعبل سوئیس ACM٠٠٠٧ver۴ ۵۵١٠٧
۴ ٣ فوریه۲٠١۲ تولید انرژی از لندفیل مشهد هلند ACM٠٠٠١.ver١١ ۸٠٩٧۲
۵ ۲ آوریل۲٠١١ تبدیل سوخت کارخانه تولید نیشکر امام خمینی سوئیس AMS-III.B.ver١۴ ٣١۵۲۵
٦ ۲٣ نوامبر۲٠٠٩ ارسال زود هنگام گازهای همراه میادین سروش و نوروز نروژ AM٠٠٠٩-ver٣ ۴٣١۲۲
٧ ۲۲جولای۲٠١١ تبدیل سوخت کارخانه تولید نیشکر میرزاکوچک خان سوئیس AMS-III.B-ver١۴ ۲٧۵١
۸ ۲٧ مارس۲٠١۲ تبدیل سیکل منفرد به سیکل ترکیبی در نیروگاه سنندج سوئیس ACM٠٠٠٧-ver۴ ٩٣١۲
٩ ۲٧ مارس۲٠١۲ تبدیل سیکل منفرد به سیکل ترکیبی در نیروگاه شیروان سوئیس ACM٠٠٠٧-ver۴ ٧۸٣٣٣۲
١٠ ١۵ نوامبر۲٠١۲ نیروگاه آبی پیران __ AMS-I.D-ver١٧ ۲١٠۴
١١ ۲ آوریل۲٠١١ تبدیل سوخت کارخانه تولید نیشکر سلمان فارسی سوئیس AMS-III.B-ver١۴ ٣۲٩۸۵
١۲ ۲٩ آوریل۲٠١١ تبدیل سوخت کارخانه تولید نیشکر حکیم فارابی سوئیس AMS-III.B-ver١۴ ۵۴٠٠
١٣ ٣١ دسامبر۲٠١۲ کاهش کاتالیستی N۲O در واحد اسیدنیتریک پتروشیمی شیراز سوئیس AM٠٠۲۸-ver.۵ ۴١۸٧٣٠
مجموع ٣۲٠٠١۴




در بخش بالادستي صنعت نفت، احتراق در مشعل(Flare) بيشترين سهم را در انتشار گازهاي گلخانه اي داراست. البته انتشار از طريق فرايندهاي فيزيكي و شيميايي، تجهيزات، توربينها، موتورها، كمپرسورها، در يچه هاي تنظيم فشار نيز حائز اهميت هستند. ايران در سال ٢٠٠٩ از نظر احتراق در مشعل رتبه اول را در كشورهاي عضو اوپك دارا مي باشد كه همين موضوع فرصتهاي زيادي را در خصوص استفاده از مكانيزم توسعه پاك براي تعريف پروژه هايي جهت مهار اين مشعلها در اختيار شركت ملي نفت ايران مي گذارد (جدول ١).


جدول شماره (١):مقايسه كشورهاي عضو اوپك از نظر ميزان [Annual Statistical Bulletin OPEC٢٠١٣]Flaring

ميليون متر مكعب

كشور ٢٠٠٥ ٢٠٠٦ ٢٠٠٧ ٢٠٠٨ ٢٠٠٩ ٢٠١٠ ٢٠١١ ٢٠١٢
الجزاير ٢٩٩٦ ٣٣٤٠ ٤٦٧٥ ٤٩٥٣ ٥٥٠٣ ٤٩٩٧ ٣٦٠۴ ٣۴٩۵
آنگولا ٦٥٠٠ ٦٥٠٠ ٧٢٠٠ ٦٩٢٠ ٦٩٠٧ ٧٠٤٢ ٧١۸٣ ٧۲۵٩
اكوادور ٧٨٠ ٧٧٠ ٧٧٠ ٧٧٠ ٥٧٠ ٤٩٣ ۵٣١ ۵١۲
ايران ١٢٠٠٠ ١٥٨٣٠ ١٥٦٩٥ ١٦٨١١ ١٥٨٧٤ __ __ __
عراق ٨٠٠ ٨٠٠ ٧٦٣ ٦٠٠٥ ٦٩٨٤ ٧٥٧٣ ٩٦١۲ ١١٩٧۵
كويت __ ٢٦٠ ٢٥٠ ٢٠٠ ٢٠٠ ٢١٧ ٢١٧ __
ليبي ٢٥٨٤ ٢٩٨٠ ٢٩٠٩ ٣٩٤٠ ٣٢٦١ ٣٤٨٣ ١٣٠۲ ٣٩۲۲
نيجريه ٢٣٠٠٠ ٢٢٣٠٠ ٢٢٠٠٠ ١٩٠٧٣ ١٣٣٢٨ ١٥٢٩٤ ١۴۲٧٠ ١٣١۸۲
قطر ٣٩٠٠ ٤١٠٠ ٤٢٠٠ ٣٥٩٧ ٣٩٦٦ ٢٨٠٠ ۵۵۸ ٧٠٣
عربستان سعودي ٢٠٠ ٧٠ ٢٠٠ __ __ __ __ __
ايالات متحده عرب ٩١٠ ٩٥٠ ٩٧٠ ٩٨٠ ٩٦٧ ٩٧٢ ٩۸۲ ١٠۲٠
ونزوئلا ٧٠٧٧ ٧٠٨٠ ٧١٨٤ ٩١٧٣ ٨٧٥٣ ٦٦٨٠ ٩۲۸۴ ١١٣۴٧

ميزان توليد گازهاي همراه نفت و بخشي از آن كه در مشعل طي سالهاي١٣٩٣-١٣٨٣ مي سوزد در شكل (١) ارائه شده است. همانطور كه ملاحظه مي شود در صورت اجراي پروژه هاي جمع آوري گازهاي همراه نفت طي سالهاي آينده، از حجم سوزاندن آنها كاسته خواهد شد. انجام اين پروژه ها منوط به تامين سرمايه لازم براي انجام آنهاست و تامين سرمايه منوط به جذابيت اقتصادي و ميزان توجيه پذيري آنهاست. استفاده از مكانيزم توسعه پاك در اين پروژه ها ، شرايط لازم را براي جلب سرمايه گذاران از طريق افزايش نرخ بازگشت داخلي (IRR) ايجاد مي نمايد.



شکل ١- روند توليد گازهاي همراه نفت در شركت ملي نفت ايران[ معاونت تلفيق طرحها و برنامه ها-مديريت برنامه ريزي تلفيقي]

تعدادي از مهمترين پروژه ها با قابليت استفاده از مكانيزم توسعه پاك در شركت ملي نفت ايران در جداول شماره ٢ تا ٥ ارائه شده اند.


جدول - ٢ : تعدادي از پروژه هاي شركت ملي مناطق نفتخيز جنوب با پتانسيل استفاده از CDM


رديف پروژه موقعيت جغرافيايي وضعيت پروژه
١ جمع آوري گازهاي همرا ه واحدهاي عملياتي مارون١و٢و٦ خوزستان طراحي اوليه
٢ بازيافت حرارتي و استفاده از توربو كمپرسور در واحد تزريق گاز مارون خوزستان مطالعات امكان سنجي
٣ آماك جديد خوزستان طراحي اوليه
٤ احداث كارخانهNGL2300 خوزستان مطالعات FEED
٥ افزايش راندمان انرژي در ايستگاه تقويت فشار ميدان بي بي حكيمه خوزستان مطالعات FEED
٦ جمع آوري گاز ميدان هفت شهيدان و احداث كارخانه NGL1700 خوزستان مطالعات FEED


جدول - ٣ : تعدادي از پروژه هاي شركت نفت فلات قاره ايران با پتانسيل استفاده از CDM


رديف پروژه موقعيت جغرافيايي وضعيت پروژه (درصد تكميل پروژه)
١ جمع آوري گازهاي همراه نفت ميادين خارگ و بهرگان خليج فارس حدود ٣٠
٢ جمع آوري گازهاي همراه نفت ميادين سروش و نوروز (به ثبت رسيده) خليج فارس حدود ٩٥
٣ احداث كارخانه NGL سيري خليج فارس حدود ٧٥
٤ جمع آوري گازهاي همراه نفت ميدان رشادت خليج فارس حدود ٢٠
٥ جمع آوري گازهاي همراه نفت ميدا ن هنگام خليج فارس حدود٥


جدول- ٤: تعدادي از پروژه هاي شركت نفت مناطق مركزي ايران با پتانسيل استفاده از CDM


رديف پروژه موقعيت جغرافيايي وضعيت پروژه
١ احداث كارخانه NGL1300 چشمه خوش كرمانشاه مطالعات امكان سنجي
٢ جمع آوري گازهاي همراه نفت ميدان پايدار كرمانشاه مطالعات امكان سنجي
٣ جمع آوري گازهاي همراه نفت ميادين آذر و دهلران كرمانشاه مطالعات امكان سنجي
٤ جمع آوري گازهاي همراه نفت ميدان نفت شهر كرمانشاه --


جدول-٥ : تعدادي از پروژه هاي شركت نفت و گاز پارس با پتانسيل استفاده از CDM


رديف پروژه موقعيت جغرافيايي وضعيت پروژه
١ احداث نيروگاه سيكل تركيبي- فاز ١ كرمانشاه طراحي اوليه
٢ احداث نيروگاه سيكل تركيبي- فاز ٢ كرمانشاه طراحي اوليه
٣ استخراج CO2 از واحد گوگرد – فاز ١ كرمانشاه مطالعات امكان سنجي
٤ استخراج CO2 از واحد گوگرد – فاز ٢و٣ كرمانشاه مطالعات امكان سنجي
٥ استخراج CO2 از واحد گوگرد – فاز ٤و5 كرمانشاه مطالعات امكان سنجي
٦ استخراج CO2 از واحد گوگرد – فاز٩و١٠ كرمانشاه مطالعات امكان سنجي
٧ استخراج CO2 از واحد شيرين سازي گاز – فاز ٦و٧و٨ كرمانشاه مطالعات امكان سنجي




تجارت نشر، روشي مبني بر بازار است كه هدف آن كنترل آلاينده ها و گازهاي گلخانه اي با استفاده از مشوقهاي بين المللي است. در اين نوع تجارت مجوز نشر معادل يك تن CO2 در نظر گرفته مي شود. كه نامهاي ديگر آن اعتبارات كربن، واحدهاي كيوتو و گواهي كاهش انتشار مي باشد. اين مجوز يا واحدها را مي توان به بازارهاي خصوصي يا بين المللي فروخت.كه اعتبار اين واحدها بايد درUNFCCC اثبات شود. قيمت كرين به صورت يورو به ازاي هر تن دي اكسيد كربن بيان مي شود. در حال حاضر ٦ بورس تجاري در UNFCCC وجود دارد كه عبارتند از:

  • Chicago Climate Exchange .: CCX : یک بازار سهام برای گواهی کاهش انتشار داوطلبانه تحت یک رژیم حقوقی کاهش انتشار مصوب و بر اساس سیستم Cap/Trade بوده که عمدتا دربازار آمریکا فعال می باشد. در این بازار علاوه بر گواهی کاهش انتشار دی اکسید کربن گواهی سایر آلاینده ها نظیر SOX و NOX نیز معاوضه می گردد.
  • ECX : European Climate Exchange .: ECX در راستای اهداف گروهCEPG جهت مدیریت و بازاریابی گواهی کاهش نشر CO2 تحت چهارچوب تجارت نشر اتحادیه اروپایی بوجود آمده است. ECX یکی ار پیشرو ترین موسسات در بازار کربن می باشد بطوریکه بیش از ٨٥درصد تجارت کربن اروپا در سال ٢٠٠٧ از طریق این موسسه انجام شده است. مبادلات انجام شده توسط این شرکت در سال ٢٠٠٥ از نظر مقدار و قیمت به ترتیب ٢ میلیارد گواهی و ٢٤ میلیارد یورو بوده است که در سال ٢٠٠٧ با ٧٠درصد افزایش از نظر ارزش به ٤٢ میلیارد یورو رسیده است.
  • NASDAQ OMX Commodities Europe
  • Power Next
  • Commodity Exchange Bratislava
  • European Energy Exchange
آدرس: تهران؛ تقاطع خيابانهاي حافظ و رودسر و طالقاني؛ پلاك ١٨؛ مركزي سوم شركت ملي نفت ايران؛ مدیریت برنامه ریزی تلفیقی؛ طبقه چهارم؛ اتاق ٤٠٨؛ معاونت نظارت بر بهينه سازي مصرف انرژي و ارزشيابي طرحها
تلفن: ٨٨٩٤٣٨١٨ -٨٨٩٤٣٧١٢ - ٨٨٩٤٢٨٦٥                دورنگار: ٨٨٩١٤٧٧٦               پست الکترونیک: gholipour@nioc.ir              e.taheri@nioc.com